منبع
وضع قبور ائمه بقيع پيش از خراب كردن وهابيها در سفرنامههاى حج، وضع قبور ائمه بقيع قبل از خراب كردن وهابيها به تفصيل شرح داده شده و تصاويرى از آنها ارائه گرديده است از جمله اين سفرنامهها، سفرنامه ميرزا حسين فراهانى است. وى در سال 1302قمرى توفيق زيارت حج پيدا كرده و درباره قبور ائمه بقيع چنين نوشته است:
«قبرستان بقيع، قبرستان وسيعى است كه در شرقى سور (بارو) مدينه متصل به دروازه سور واقع شده و دورتادور آن را ديوار سهذرعى از سنگ و آهك كشيدهاند و چهار در دارد دو درب آن از طرف غرب و در كوچه پشتسور است و يك درب طرف جنوب و درب ديگر آن شرقى و طرف حش كوكب است كه در كوچه باغهاى بيرون شهر است و از بس در اين قبرستان سرهم دفن كردهاند، اغلب قبرستان يك ذرع متجاوز از سطح زمين ارتفاع بهم رسانيده است و در اوقات آمدن حجاج به مدين، همه روزه درهاى اين قبرستان تا وقت مغرب باز است و هركس مىخواهد مىرود و در غير وقتحج، ظهر روز پنجشنبه باز مىشود و تا نزديك غروب روز جمعه بعد بسته است مگر آن كه كسى بميرد و آنجا دفن كنند.
چند محل است كه مشهور به قبر صديقه طاهره است: يكى در بقيع در حجرهاى كه بيتالاحزان مىگويند و به همين ملاحظه اغلب در بيتالاحزان نيز زيارت صديقه كبرىعليها السلام را مىخوانند و در جلو همين قبر مبارك، پرده گلابتون دور گنبد آويخته و از گلابتون بيرون آوردهاند كه: سلطان احمد بن سلطان محمد بن سلطان ابراهيم، (سنه احدى و ثلثين و ماة بعد الالف 1131)» .
مرحوم فراهانى مىافزايد:
«در اين بقعه مباركه ديگر زينتى نيست مگر دو چلچراغ كوچك و چند شمعدان برنز، و فرش زمين بقعه، حصير است و چهار، پنج نفر متولى و خدام دارد كه ابا عن جد هستند و مواظبتى ندارند و مقصودشان اخذ تنخواه (پول) از حجاج است.
حجاج اهل تسنن بر سبيل ندرت در اين بقعه متبركه به زيارت مىآيند و براى آنها ممانعتى در زيارت نيست و تنخواهى از آنها گرفته نمىشود. اما حجاج شيعه هيچيك را بىدادن وجه نمىگذارند داخل بقعه شوند مگر آن كه هر دفعه تقريبا از يك قران الى پنجشاهى به خدام بدهند و از اين تنخواهى كه با اين تفصيل از حجاج مىگيرند، بايد سهمى به نائب الحرم و سهمى به سيد حسن پسر سيد مصطفى كه مطوف عجم است، برسد و بعد از دادن تنخواه هيچ نوع تقيه در زيارت و نماز نيست و هر زيارتى سرا يا جهرا مىخواهند بكنند آزاد است و ابدا لسانا و يدا صدمهاى به حجاج شيعه نمىرسانند. پشت گنبد ائمه بقيع بقعه كوچكى است كه بيتالاحزان حضرت زهراعليها السلام است» .
فراهانى، سپس به تعريف و توصيف قبور بقيع و بناى روى آنها مىپردازد
منبع
از جمله سفرنامهنويسان حاج فرهاد ميرزا است كه در سال 1292 قمرى به سفر حج رفته و در سفرنامه خود به نام «هديةالسبيل» مىنويسد:
«از باب جبرئيل درآمده به زيارت ائمه بقيععليهم السلام مشرف شدم كه صندوق ائمه اربعهعليهم السلام در ميان صندوق بزرگ است كه عباس عم رسولالله(صلى الله عليه وآله) نيز در آن صندوق است، ولى صندوق ائمه كه در ميان همان صندوق بزرگ است، مفروز است كه دو صندوق است» .
مرحوم فرهاد ميرزا مىگويد:
«متولى آنجا در ضريح را باز كرده به ميان ضريح رفتم و طوافى دور ضريح كردم و طرف پائين پا خيلى تنگ است كه ميان صندوق و ضريح كمتر از نيم ذرع است كه به زحمت مىتوان حركت كرد » .
منبع
مؤلف كتاب «تحفةالحرمين» نائب الصدر شيرازى كه در سال 1305 ه ق به مسافرت حج تشرف يافته در سفرنامه خود، چنين نوشته است:
«وادى بقيع به دست راست است، مسجد پوشيدهاى است مانند اطاق بر سر او نوشته: «هذا مسجد ابى بن كعب و صلى فيه النبى غير مرة» (اين مسجد ابى بن كعب است كه پيغمبر مكرر در آن نماز گزارد) بقعه ائمه بقيع جناب امام حسن و امام زينالعابدين و امام محمد باقر و امام جعفر صادق(عليهم السلام) در يك ضريح مىباشند. مىگويند: عباس بن عبدالمطلب آنجا مدفون است و آثارى در آن بقعه در پيشروى ائمه به طرف ديوار مانند شاهنشين ضريح و پرده دارد مىگويند جناب صديقه طاهره مدفون هستند» . تحفةالحرمين، ص 227
ابراهيم رفعت پاشا كه در سالهاى 1318 و 1320 و 1321 و 1325 ه ق كه در سفر اول به عنوان رئيس نگهبان محمل قافله حجاج مصر و سفرهاى بعدى به عنوان اميرالحاج مصر بوده، براى سفرهاى چهارگانه خود سفرنامه مفصلى به نام «مرآةالحرمين» نوشته است وى در اين كتاب ارزشمند وضع قبور اجداد پيامبر و امالمؤمنين خديجه در مكه و قبور ائمه مدفون در بقيع را قبل از سال 1344ه ق يعنى قبل از خراب كردن وهابيها به تفصيل شرح داده و تصاويرى روشن از آنها ارائه داده است وى وضع قبور بقيع و افراد معروفى كه در آن مدفونند از صحابه پيامبر (صلى الله عليه وآله) و غير آنان ذكر كرده و گفته است كه قبه اهل بيت عليهم السلام (مقصود ائمه مدفون در بقيع) از بقعههاى ديگر بلندتر است».
منبع
رفعت پاشا در ضمن ذكر وضع بقعهها; عكسها و تصاويرى از بقاع بقيع كه بقعه و گنبد ائمه از همه آنها مجللتر و بلندتر است، و از صحن و سراى باشكوه حضرت خديجه در مكه، ارائه كرده است.
