وهابيت ، حنبلى ها و خوارج

فرقه وهابى و فرقه حنبلى
اگرچه نويسندگان ايرانى معاصر محمد بن عبدالوهاب و برخى از نويسندگان عثمانى، وى را حنفى‏مذهب دانسته‏اند

منابع

ولى با توجه به نحوه تعليمات او و موافق بودن آنها با مذهب حنبلى و اين كه پدرش و برادرش از علماى حنبلى بودند و پيروانش همواره خود را حنبلى مى‏دانسته‏اند، ديگر شكى باقى نمى‏ماند كه بنيانگذار مسلك وهابيت در آغاز امر، مذهب حنبلى داشته است و اين مسلك از مذهب حنبلى سرچشمه گرفته است و عموم بنيان‏گذاران عقائد وهابيت، مانند: ابو محمد بربهارى، ابن بطه، ابن تيميه و ابن قيم و محمد بن عبدالوهاب همه از علماى حنبلى بوده‏اند و به همين جهت وهابيان، خود را از اهل سنت وجماعت و حنبلى‏مذهب مى‏دانند.
«صبحى محمصانى‏» دراين باره مى‏نويسد:
«... رواج مذهب حنبلى از سه مذهب ديگر اهل سنت و جماعت كمتر است. مجدد اين مذهب سالها پس از وى دو مجتهد بزرگ اسلام ابن تيميه و شاگردش ابن قيم بودند، و سالها بعد، در قرن دوازدهم هجرى محمد بن عبدالوهاب تجديد نظرى در آن مذهب كرد و عقيده دينى خود را بر مذهب حنبلى استوار ساخت و مذهب جديدى پديد آورد كه به نام او مذهب وهابى خوانده مى‏شود و اكنون در عربستان سعودى رواج دارد».

منبع

ولى طبق نوشته دكتر زكى وهابيها از دو جهت‏با حنبليها تفاوت دارند:
يكى اينكه تقليد از غير پيشوايان چهارگانه اهل سنت‏يعنى مالك و ابو حنيفه و شافعى و ابن حنبل را منع مى‏كنند و مذاهب ديگر و از جمله مذاهب شيعه را قبول ندارند.
دوم اين كه وهابيها در برخى از مسائل فرعى، هرگاه رايى متكى به نص جلى از كتاب و سنت از يكى از پيشوايان سه‏گانه (غير از احمد حنبل) صادر شده باشد و به صدور آن يقين كنند، به آن راى عمل مى‏كنند و در آن مساله به خصوص به راى احمد حنبل عمل نمى‏كنند.
دكتر زكى در دنباله آن مى‏افزايد:
«مذهب وهابى هم مانند فرقه‏هاى ديگر مذهبى و سياسى و اجتماعى، دستخوش دگرگونيهايى شده است و اختلاف سليقه در درك تعاليم آن و كيفيت اجرا و عمل به آن اثر گذاشته است.

از جمله مى‏بينيم كه عبدالعزيز آل سعود ، كه پيشوا و امام وهابيان به شمار مى‏رفت، در سال 1934 ميلادى بعد از جنگى كه ميان او و امام يحيى پادشاه شيعى‏مذهب (زيدى) يمن رخ داد، با امام يحيى عهدنامه دوستى مبنى بر اخوت اسلامى امضاء كرد و در آن عهدنامه اعتراف نمود كه ملك يحيى، حاكم شرعى يمن است كه اين خود اعتراف ضمنى به مذهب زيدى است‏با اين كه اعتراف مذكور باآنچه قبلا گفته شد كه وهابيها، مذاهب ديگر غير از مذاهب اربعه را قبول ندارند، منافات دارد».

منبع

البته گذشته از اين دو امر ميان وهابيها و حنبليها تفاوتهاى ديگرى نيز وجود دارد از جمله احمد بن حنبل و پيروانش گرچه قسمتى از امورى را كه وهابيان منع مى‏كنند، آنها هم منع مى‏كردند و گاهى هم از جمله در زمان بربهارى شدت عمل به خرج مى‏دادند و تبديل به فتنه مى‏شد، ولى به كفر فرقه‏هاى ديگر اسلامى حكم نمى‏كردند و شهرهاى اسلامى را دارالكفر نمى‏دانستند و كسانى را كه به زيارت قبر مطهر رسول‏اكرم صلى الله عليه وآله و يا يكى از بزرگان دين مى‏رفتند، تكفير نمى‏كردند و مشرك نمى‏خواندند.


شباهت وهابيها به خوارج

از نظر محققان، مسلك وهابيت‏شباهت زيادى با مسلك خوارج دارد و چنين مى‏نمايد كه كيش وهابى ادامه تاريخى فكر خارجيگرى و انديشه خوارج است. و مى‏دانيم كه فرقه خوارج در جنگ صفين از جريان حكميت پيدا شد كه خود داستان مفصلى دارد

ريشه اصلى و پايه اعتقادات خوارج را چند چيز تشكيل مى‏دهد:
1- تكفير على عليه السلام و عثمان و معاويه و اصحاب جمل و اصحاب تحكيم، به‏طور كلى كسانى كه به حكميت رضا دادند.
2- تكفير كسانى كه قائل به كفر كسانى كه يادآور شديم، نباشند.
3- ايمان تنها عقيده قلبى نيست، بلكه عمل به اوامر و ترك نواهى، جزء ايمان است.
4- وجوب قيام و شورش بر ضد حاكم وامام ستمگر .

منبع

اين گروه آشوبگر و شورشى با اين عقايد تند افراطى به جائى رسيدند كه تمام مسلمانان را كافر و همه را مهدورالدم و مخلد در آتش مى‏دانستند.
مرحوم علامه امين در كتاب گرانقدر «كشف‏الارتياب فى اتباع محمد بن عبدالوهاب‏» درباره شباهتهاى وهابيها به خوارج بحث نسبتا مفصلى دارد كه خلاصه آن را در اينجا ذكر مى‏كنيم:

شباهتهاى وهابيها با خوارج
1-شعار خوارج اين بود كه: «لا حكم الا لله‏»
شعار خوارج اين بود كه: «لا حكم الا لله‏» (حكومتى جز حكومت‏خدا نيست) و اين كلمه حقى است كه از آن باطل اراده شده است. چنانكه اميرمؤمنان على عليه السلام فرمود: آرى اين كلمه به خاطر مطابقتى كه با قول خداوند «ان الحكم الا لله‏» دارد، كلمه حقى است ولى از آن باطل اراده شده است ، مقصود خوارج از اين كلمه اين است كه كسى نمى‏تواند امير و حاكم باشد و در مسائل دينى نمى‏توان به «حكميت‏» پرداخت‏بدين‏جهت‏حكميت صفين را كفر و گناه مى‏پنداشتند در صورتى كه در خود قرآن مردم در موارد اختلاف به حكميت و داورى فرا خوانده شده‏اند آنجا كه مى‏فرمايد:

«و ان خفتم شقاق بينهما فابعثوا حكما من اهله و حكما من اهلها..» . «هرگاه ترسيديد كه ميان زن و شوهر اختلاف پديد آيد، داورى از خانواده مرد و داورى از خانواده زن برگماريد» .

منبع

و در آيه ديگر مى‏فرمايد: «...يحكم به ذوا عدل منكم..» . «دو نفر عادل از شما داورى كند و حكم نمايد» .

منبع

اشتباه وهابيت در شفاعت
همچنين شعار وهابيها اين است كه : «لا دعاء الا لله، لا شفاعة الا لله، لا توسل الا بالله، لا استغاثة الا بالله و...» دعا، شفاعت، توسل و مددخواهى جز از خدا و براى خدا نيست و اين سخن، درست است ولى وهابيها منظور نادرستى از آن اراده كرده‏اند.
آرى دعا، شفاعت، توسل واستغاثه از خداست و در حقيقت‏خداست كه خوانده مى‏شود و براى رفع ناملايمات و بديها و جلب فائده، تنها به او توسل مى‏شود و كمك و مددكار واقعى او است و امر شفاعت‏به دست اوست. اما مقصود وهابيان آن است كه نبايد كسى را كه خداوند بزرگش كرده، باخواندن او، ما نيز او را بزرگ بداريم و به او توسل بجوئيم تا در پيشگاه خداوند براى ما شفاعت كند و براى ما دعا نمايد.

2- خوارج خيلى به ظاهر مقدس بودند
شباهت ديگر وهابيان با خوارج آن است كه خوارج خيلى به ظاهر مقدس بودند و نسبت‏به نماز و تلاوت قرآن اهتمام زياد مى‏ورزيدند، حتى از كثرت سجده، پيشانى آنها پينه بسته بود و طالب حقيقت‏بودند. چنانكه اميرمؤمنان على عليه السلام فرمود: «لا تقاتلوا الخوارج بعدى فليس من طلب‏الحق فاخطاه كمن طلب الباطل فاصابه‏» . «پس از من با خوارج نجنگيد، زيرا كسى كه در جستجوى حق بوده و خطا كرده مانند كسى نيست كه طالب باطل بوده و آن را يافته است‏» .

منبع

آرى خوارج مردمانى بودند كه شديدا از محرمات اجتناب مى‏كردند تا آنجا كه يكى از آنان خوكى را با شمشير كشت، ديگرى اعتراض كرد و گفت: اين عمل تو فساد در روى زمين است و باز يكى در سر راه خود خرمائى پيدا كرد و آن را برداشت و در دهان گذاشت ديگرى رسيد و خرما را از دهان او بيرون آورد كه چيز حرامى خوردى!!

وهابيها نيز اين چنين‏اند به ظاهر تعصب در دين دارند و در مسائل دينى سختگيرند، نماز را به موقع مى‏خوانند و در عبادت خدا خود را خسته مى‏كنند و در طلب حق‏اند ولى راه خطا مى‏پيمايند و از محرمات شديدا اجتناب مى‏نمايند تا آنجا كه ازتلگراف كه حكم شرعى آن معلوم نيست، استفاده نمى‏كنند از شواهد تعصب و مقدس‏مآبى آنها آن كه من خودم يك نفر نجدى (وهابى) را ديدم ريالهاى جديد را با ريالهاى كهنه با تفاوت صرف مى‏كرد، مردى خواست‏به او ريال قديم با اضافه ريال جديد بدهد، وهابى فورا گفت: نه هرگز اين رباست. دلال يهودى همراه او بود وقتى كه خواست از او جدا شود، يهودى گفت: ما را دعا كن. گفت: خداوند تو را هدايت كند، آنگاه رو به من كرد و گفت: اين مرد يهودى است.

3-‏خوارج جز خود، بقيه مسلمانان را كافر مى‏دانستند
شباهت‏سوم وهابيها با خوارج اين است‏خوارج جز خود، بقيه مسلمانان را كافر مى‏دانستند و مى‏گفتند كسى كه مرتكب گناه كبيره مى‏شود، در آتش مخلد خواهد بود و همچنين خون و مال مسلمانان جز خود را حلال مى‏دانستند و فرزندان آنها را اسير مى‏كردند و مى‏گفتند كشور اسلامى اگر گناه كبيره در آن آشكار گردد، تبديل به كشور كفر مى‏شود.
آنان عبدالله بن خباب صحابه پيامبر را كه روزه بود و قرآن به گردن خود حمايل كرده بود، با همسرش كه آبستن بود، بى‏رحمانه كشتند و شكم زنش را پاره كردند زيرا كه او از على بن ابيطالب عليه السلام تبرى نجست و به او گفتند به حكم همين قرآنى كه حمايل كرده‏اى، تو را مى‏كشيم! آرى او را در كنارنهر آب سر بريدند و خونش را بر جوى روان ساختند. خوارج هرگاه زنان مسلمان را اسير مى‏گرفتند آنها را ميان خود خريد و فروش مى‏كردند و ...
وهابيها نيز وضعى مشابه آنها را دارند، آنان ساير مسلمانان را مشرك مى‏دانند و خون و مال آنها را حلال مى‏شمارند و مسلمانان را مشرك خطاب مى‏كنند و كشورهاى اسلامى را سرزمين كفر معرفى مى‏نمايند و هجرت از آنها را لازم و ضرورى مى‏دانند و كسى را كه نماز راترك كرده، اگرچه منكر آن نباشد، واجب‏القتل مى‏شمارند .

منبع

سليمان بن عبدالوهاب در رساله‏اى كه در رد برادرش محمد بن عبدالوهاب نوشته، مى‏گويد: ابن قيم گفته خوارج دو ويژگى داشتند كه به جهت آن از ساير مسلمانان و پيشوايان آنان جدا شدند:
نخست آن كه از سنت فاصله گرفته و آنچه را كه سنت نيست، سنت پنداشتند.
دوم اين كه مسلمانان را به سبب ارتكاب گناه كافر دانستند و در اثر آن حكم به حليت‏خون و مال آنها دادند و سرزمين اسلام را سرزمين كفر شمردند.پس سزاوار است كه مسلمانان از اين دو اصل و پايه غلط برحذر باشند و از نتايج آن دو اصل: دشمنى مسلمانان و لعن و سرزنش آنان و حلال شمردن خون و مال آنها و به‏طور كلى از هر بدعتى، بپرهيزند و اين ويژگى كه او براى خوارج گفته است، بعينه در وهابيان وجود دارد.


4- خوارج شبهه در ‏ برخى از آيات
همان‏طورى كه خوارج در شبهه‏هاى خود به ظاهر برخى از آيات كه به زعم آنها به كفر مرتكب كبيره دلالت دارند، استناد كرده‏اند وهابيها نيز در اين شبهه به ظواهر بعضى آيات و ادله كه گمان مى‏كنند بر حرمت و شرك بودن اشتغاثه و استعانت از غير خدا، دلالت دارند، تمسك جسته‏اند، چنانكه در بحث از عقائد وهابيان بيان شده است.

5- خوارج جنگ و قيام بر ضد حكام اسلام را حلال مى‏شمارند
خوارج جنگ و قتال و قيام بر ضد حكام اسلام را حلال مى‏شمارند زيرا به عقيده آنها، همه‏آنها ائمه ضلال و گمراهى هستند، عقيده وهابيها نيز همينطور است.

6- خوارج مى‏پنداشتند كه پس از مرگ به بهشت‏خواهند رفت
خوارج باكى ازمرگ نداشتند و آن را با آغوش باز استقبال مى‏كردند زيرا چنان مى‏پنداشتند كه پس از مرگ به بهشت‏خواهند رفت. گويند يكى از آنها در جنگ نيزه‏اى خورد و او همينطور خود را به دشمن رسانيد و او را بكشت و اين جمله را مى‏خواند: «و عجلت اليك رب لترضى!» «به سوى تو پروردگارا شتاب كردم تا از من خشنود شوى‏» .
وهابيها نيز در ميدان چنگ از خودگذشتگى و فداكارى نشان مى‏دهند و به گمانشان اگر مردند راهى بهشت مى‏شوند و در جنگ اين رجز را مى‏خوانند: «هبت هبوب‏الجنة; وين انت‏يا باغيها» .

7- خوارج مردمان قشرى و كوته‏نظر و كودن بودند
خوارج مردمان قشرى و كوته‏نظر و كودن بودند، در عين‏حال كه از خوردن خرمائى كه در سر راه افتاده بود، خوددارى مى‏كردند و كشتن خوك وحشى را در بيابان، فساد در زمين مى‏پنداشتند ولى كشتن صحابى پيامبر را كه روزه‏دار بوده و قرآن به گردن داشته واجب مى‏دانستند و تمام مسلمانان را كافر تصور نموده و هرگناه كبيره را كفر تلقى مى‏كردند.
روزى گروهى از مسلمانان با خوارج روبه‏رو شدند، خوارج از آنها پرسيدند، شما كيستيد؟ يكى از مسلمانان كه خيلى باهوش بود، گفت: بگذاريد من پاسخ دهم. او چنين پاسخ داد: ما طائفه‏اى از اهل كتاب هستيم به شما پناه آورده‏ايم تاكلام خدا را بشنويم، سپس ما را به نقطه امنى برسانيد. خوارج به همديگر گفتند پيمان پيامبر رامحترم بداريد بخشى از قرآن را به آنها بخوانيد و كسى را بر آنان بگماريد تا آنها را سالم به نقطه امن برسانند، به عبدالله بن خباب صحابى پيامبر گفتند: نظرت درباره على بن ابيطالب چيست؟ او شروع به مدح و ثناى على عليه السلام كرد به او گفتند: تو از كسانى هستى كه مريد نام اشخاص هستيد او راكشتند به نحوى كه گذشت.
وهابيها نيز از اينگونه قشرى‏گرى و كوته‏نظرى دارند از يك طرف رحمت فرستادن و ذكر گفتن را حرام مى‏دانند و در حليت تلگراف ترديد نشان مى‏دهند و استعمال دخانيات راحرام و مرتكبش را مجازات مى‏كنند، ولى از سوى ديگر مسلمانان را كافر و مشرك مى‏دانند و خون و مالشان را حلال دانسته و قتلشان را به بهانه اين كه از صاحبان شفاعت طلب شفاعت مى‏كنند و به مقربان ربوبى توسل مى‏جويند، لازم مى‏شمارند.

8- خوارج چنان در مسائل دينى زياده‏روى مى‏كنند كه ....
در مورد خوارج رسول خدا صلى الله عليه وآله فرموده: همچنان كه تير از كمان رها مى‏شود، آنان از دين خارج مى‏شوند و در حديثى ديگر فرموده: خوارج چنان در مسائل دينى زياده‏روى مى‏كنند كه سرانجام مانند تيرى كه از كمان جدا شود، از دين خارج مى‏شوند.
راجع به وهابيان نيز احاديثى از رسول خدانقل شده كه امام احمد بن حنبل در مسند خويش به آن اشاره كرده است .

منبع

مضمون حديث اين است: ابن عمر گويد: رسول خدا صلى الله عليه وآله فرمود: خدايا كشور شام را براى ما مبارك گردان! خدايا كشور يمن رانيز براى ما مبارك گردان، حاضران گفتند سرزمين نجد را نيز مبارك فرما، رسول خدا صلى الله عليه وآله باز در حق شام و يمن دعاى خويش را تكرار فرمود، حاضران باز سرزمين نجد را اضافه كردند پيامبر فرمود: نه اين سرزمين، با ميمنت ومبارك نيست در اينجا آشوب‏ها رخ مى‏دهد و حوادث تكان‏دهنده‏اى پديد مى‏آيد شاخ شيطان از اين نقطه سر بيرون مى‏آورد.
بخارى هم اين حديث را در كتاب فتن از ابن عمر روايت كرده و در نوبت‏سوم پيامبر جمله مذكور را فرمود. ترمذى نيز اين حديث را در مناقب روايت كرده است.
احمد در مسند از عبدالله بن عمر و مسلم در صحيح خود اين سخن پيامبر را نقل كرده‏اند كه آن حضرت درحالى كه رو به مشرق داشت، فرمود: «الا ان الفتنة هيهنا الا ان الفتنة هيهنا من حيث‏يطلع قرن الشيطان‏»
«آگاه باشيد كه فتنه از آنجاست، آگاه باشيد كه فتنه از آنجاست از اين جهت كه شاخ شيطان پديدار مى‏گردد» .

منبع

بخارى هم در كتاب فتن «باب آشوب از سمت مشرق‏» از ابن عمر روايت كرده كه پيامبر به طرف منبر مى‏رفت و مى‏فرمود: آشوب ازاينجاست، آشوب از اينجاست، آنجا كه شاخ شيطان درآيد يا فرمود: آنجا كه آفتاب سر درآورد.
در حديث ديگر باز بخارى از ابن عمر نقل مى‏كند كه او از رسول خدا صلى الله عليه وآله شنيده كه در حال توجه به سمت مشرق مى‏فرمود: آشوب از همين‏جاست آنجا كه شاخ شيطان درآيد.
در حديث ديگر مسلم به سند خود از سالم بن عبدالله او هم از پدرش نقل مى‏كند كه پيامبر درحالى كه رو به مشرق بود، فرمود:
«ها ان الفتنة هيهنا ها ان الفتنة هيهنا ها ان‏الفتنة هيهنا من حيث‏يطلع قرن‏الشيطان‏».
«سه بار فرمود: فتنه آنجاست، از آن جهت كه شاخ شيطان (از آنجا) ظاهر مى‏گردد» .

منبع

در كتاب قاموس مى‏گويد: «شاخ شيطان و دو شاخ آن، ياران و پيروانش مى‏باشند يا منظور نيروى آن و انتشار و تسلطش در روى زمين است‏» .

منبع

قسطلانى مى‏گويد: شيطان به هنگام طلوع آفتاب سرش را به آن نزديك مى‏كند تا ستايش كنندگان آفتاب به آن نيز سجده كنند. مسلم در صحيح خود اين حديث نبوى را نقل كرده كه: «راس الكفر نحو المشرق‏» و در روايت ديگر فرموده:
«الايمان ايمان والكفر قبل المشرق‏» يعنى ايمان در يمن است و كفر از سوى مشرق مى‏باشد.
دو حديث اول كه در آنها اسم «نجد» برده شده، بقيه احاديثى را كه كلمه مشرق و مطلع شاخ شيطان در آنها به كار رفته، تفسير مى‏كند و روشن مى‏سازد كه منظور از مشرق همان سرزمين نجد مى‏باشد، زيرا «نجد» در مشرق مدينه قرار دارد و نيز از مجموع احاديث روشن مى‏گردد كه مقصود از مشرق كه درمقابل حجاز آورده شده، همان «نجد» مى‏باشد.
پس اين كه از بعضى از وهابيان نقل شده كه گفته‏اند: مقصود از «نجد» سرزمين عراق است ، چون آنجا بلندتر از حجاز است و «نجد» از نظر لغت‏به سرزمين مرتفع مى‏گويند، كاملا بى‏پايه و بى‏اساس است زيرا هركجا كلمه «نجد» به كار برده شود و قيدى بر آن اضافه نگردد، منظور همان سرزمين نجد است چون كه «نجد» نام سرزمينى است از قديم تاكنون اهل آن را نجدى مى‏گويند و پادشاه آن را پادشاه نجد مى‏نامند و سخن اهل لغت همچنين اشعار عرب در اين باره صراحت كامل دارد.
در صحاح مى‏نويسد: نجد سرزمين عربى است و آن را «غور» گويند و غور سرزمين «تهامه‏» است و هر زمين مرتفعى از تهامه گرفته تا سمت عراق را نجد نامند.
در مصباح مى‏نويسد: «نجد سرزمين معروفى است از بلاد عرب پشت‏سرزمين عراق و آن جزو حجاز نيست، اگرچه جزو جزيرة‏العرب محسوب مى‏شود» .